ХВЯДОС - ЧЫРВОНЫ НОС

ЖЫЎ ХВЯДОС ТОЙ НЕ СЯГОННЯ

Раскажу я казку-складку
Пра асобу з дзіўным лёсам;
Дам імя ёй для парадку:
Хай завецца хоць Хвядосам.

А жыла асоба гэта
Не сягоння,— даўнавата,
Калі шмат было паэтаў,
А паэзіі не надта.

А пісалі часам лоўка,
Ўсё паэмы былі ў модзе:
Твор напіша — як вяроўка,
А чытаць — наймай дый годзе,

I бяссонніцаю хворым
Паэтычных пару каліў
Дактары з такога твора
Па рэцэпту адпускалі.

Настрачылі твораў горы,
I чытаць іх давялося:
Пралетарскія ўсё творы,
Толькі шмат з іх у двукоссі.

Ад мастацтва тады Кучар
Браць вучыўся ў рукі лейцы...
Камандзіраў было — куча,
Болей як культурармейцаў.

Марксам моцна пабажыцца
Мы любілі так і гэтак,
Ды не часта мог ужыцца
У мазгах марксісцкі метад.

I вучоныя, што ў БАНе
Над тым метадам пацелі,
Часта ўцяміць анізвання
Не маглі ці не хацелі.

Выпраўлялі ягамосці
На сваёй яго калодцы,
Меркавалі ўзяць за хвосцік,
Каб самім як не ўкалоцца.

А працоўныя тым часам,
Не чакаючы паперак,
Праз заводы і калгасы
Шпарка крочылі наперад.

Квас яны сярбалі з кропам,
А па святах — з таранамі,
Але тлустая Еўропа
Не спраўлялася за намі.

За імпэтным крокам гэтым
Ад Палесся да сталіцы
Не ўганяліся й паэты,
Нават зняўшы нагавіцы.

I пад грукат індустрыі
Над палямі і лясамі
Гімны кволыя Марыі
Ціха нюнялі часамі.

А другія, каб угнацца,
Дык рабілі вельмі проста:
Не ўзіраючыся ў працу,
Пераймалі дым і лёскат,—

Ды ў абнімку з камінамі,
Ды ў начальства ўсё на воку...
Часам масы ўспаміналі,
Толькі масы — дзесьці збоку.

Лез, узняўшы лямант немы,
Капітал на нас замежны,
Яшчэ марылі нацдэмы
Аб «сваёй», аб «незалежнай».

Кампліменты гаварылі
Яны з фігаю ў кішэні,
Аж пакуль пальбу адкрылі
Па нацдэмаўскай мішэні.

Я Ж КАЖУ — МАСТАК БЫЎ ВЫПІЦЬ

Вось у Мінску ў гэту пору
Падымаўся хутка ўгору,
На дражджах як быццам рос,
Мой Хвядос — кірпаты нос.

Нос кірпаты ды чырвоны:
Гаспадар жа быў ягоны
«Буслу» блізкая радня —
Сустракаліся штодня.

Да размовы быў ён вялы,
Хараством не вельмі ўдалы,
Да работы сяк і так,
Ну, а выпіць быў мастак.

Я ж кажу,— мастак быў выпіць:
Праз яго не то што Прыпяць —
Можа цэлае Дняпро
Пралілося праз нутро.

Да яго сцякалі рэчкі
I клубнікі, і парэчкі,
Рэкі хлебнага віна —
Глыбіня — не ўбачыш дна!

I дубняк пякучы, горкі,
I каньяк — чатыры зоркі,
I яшчэ там розных шмат —
Проста цэлы вінаспад.

Не маглі здаволіць смагі
Ні партвейны, ні малагі,
Ані хмельны кюрасо,
Ні шыпучае дзюрсо.

Так, бывала, ночка ў ночку
Ліў Хвядос мой, як у бочку
(Ў тую бочку, што без дна),
Безліч рознага віна.

ПАЎ ХВЯДОС НА ПОЛІ БРАНІ

Раз Хвядос на бранным полі
Увіхаўся з сябрукамі:
Вёў змаганне з алкаголем
I закусваў агуркамі.

Так змагаліся заўзята,
Батарэй так шмат узята,
Шмат скацілася з сталоў
Мёртвых коркавых галоў.

За калонамі калоны
Розных колераў і марак,—
Разгарэўся бой шалёны:
Гвалт і звон разбітых чарак,
I цякуць ужо равы
Мнагаградуснай крыві.

Цэлу ноч так, але ўранні
Ён не вытрымаў напору:
Паў Хвядос на полі брані,
Капыты задраўшы ўгору.

З крэсла ўпаў далоў на спіну,
Ногі доўгія раскінуў,
Ашчарэпіў моцна «бусла»,
На губах віно загусла
(Хоць куды рэклама він!) —
Памяць вечная! Амін!

Церлі, пырскалі, качалі...
Нашатыр... Адэкалон...
Хутка доктара прымчалі —
Не памог нічога ён:

Прылажыў да трубкі вуха,
Пульс памацаў ды паслухаў
I сур'ёзны сеў за стол,
Ціха буркнуўшы: «Гатоў».

А Хвядос і піць не просіць,
I ляжыць сабе, не дыша,—
У вачах застыла просінь,
Доктар пашпарт смерці піша.

Спачуванні і гамонка...
Жалю, слёз было нямала.
Хутка тут прыбегла жонка,
З плачам рукі заламала:

— Ой, саколе мой, Хвядос! —
Ды як крыкне: — Доктар, нос!
Не памёр ён! Ён нарокам!
Любы, ўстань! Хадзем дахаты!

А сама ўпілася зрокам
У Хвядосаў нос кірпаты.
Галавою доктар круціць:
— Небарака, звар'яцела:

Зрок пагас, уціхлі грудзі,
Пачало ўжо стынуць цела.
Не паверыў, але скоса
Глянуў ён у бок Хвядоса,

I здзівіўся доктар дужа:
У Хвядоса нос, як ружа:
Повен чырвані, здароў,
Здэцца, капне з яго кроў.

Доктар шэпча: — Што за чорт?!
Стаў да носа прыглядацца,
Акуляры зноў працер,
Зноў паслухаў, пульс памацаў
I навокал на людзей
Сам здзіўлёны паглядзеў.

— Ані пульсу, ні дыхання
Не чуваць нідзе нізвання,—
Гэта ж бачыце і вы,—
Ну, а нос... зусім жывы.

Доктар я, сказаць, нядрэнны —
Памагу і мерцвяку,
Ды такое вось здарэнне
Першы раз мне на вяку.

Я так думаю, што тут
Усё роўна ўжо капут,
Але, каб не памыліцца,
Хай расхлёбвае бальніца.

Захадзіла ўся бальніца,
Робяць штучнае дыханне,
Дагары кладуць і ніцма,
Ды дарэмна — больш не ўстане.

I якую даць тут раду?
I за што тут ухапіцца?
I сышлося на нараду
Дактароў якіх мо з трыццаць.

Прыглядаліся да носа,
Прыслухаліся да сэрца
I дзівіліся з Хвядоса —
Нос, як струк чырвоны перцу.

Бровы супілі ў бяссіллі
Ды злавацца пачыналі
I нарэшце ухвалілі:
Трэ зрабіць крыві аналіз.

Падышла, як бач, сястрыца,
Каля носа захадзіла
I крыві тут нейкім шпрыцам
З паўнапарстка нацадзіла.

I праз доследы праз тыя
Быў такі здабыты вынік:
Кроў Хвядоса не застыне,
То не кроў — спірытус віні.

Думкай згоднаю спавіты
Дактары і асістэнты:
Спірту чыстага ў крыві той
Дзевяноста тры працэнты.

I яшчэ рабілі спробы
Ды дзівіліся нямала:
Ні адной нідзе мікробы —
Праспіртован дасканала.

Сэрца стала, сціхлі грудзі,
На жыццё няма надзеі,
Але й гнісці ён не будзе —
Хай ляжыць сабе ў музеі.

У ШКЛЯНОЙ ВЯЛІЗНАЙ СКРЫНІ

У музей Хвядос паложан
Гол, як мама нарадзіла,
I з мінчан спяшаўся кожын
Паглядзець на гэта дзіва.

Доўга так ляжаў адкрыты,
Нерухомы, быццам камень.
Толькі дошчачка прыбіта,
Каб не краталі рукамі.

Даглядала яго цётка
I з усмешкай немінучай
Пыл сцірала часам шчоткай,
Часам мокраю анучай.

Ён адзін у змрочнай цішы
Заставаўся часта ў зале,
Дык яго заразы-мышы
Трошкі раз паабгрызалі.

Тут загадчык аб вітрыне
Быў прымушан клапаціцца,
I ў шкляной вялізнай скрыні
Наш Хвядос, як плашчаніца.

Зараўлі, напяўшы жылле,
Тут папы, ксяндзы-прабошчы:
«Камуністы палажылі
У музей святыя мошчы!!»

Закруціла, завярцела
Гэта хеўра ўсе калёсы,
Каб царкве аддалі цела
Прападобнага Хвядоса.

А набожныя бабулі
Ціха плакалі ў прыглядку —
Больш ім нельга, як замкнулі,
У святую цмокнуць пятку.

Напісаў адозву папа,
Абвясціў паход крыжовы,
Растапырыў прагна лапы
У святле надзей ружовых.

Хрысціянскія пляменні
Ад Аляскі да Радоса
Заклікаў да вызвалення
Ён святой труны Хвядоса.

Толькі сеў тут папа макам,—
Не йдзе ў бойку люд працоўны:
— Прападобных выпівакаў,—
Кажа,— ёсць усюды поўна;

I дурных між намі мала
Ваяваць ісці за трупы,—
Будзем біцца з капіталам
За сусветную камуну.

Выюць зноў ксяндзы-прабошчы,
Падвываюць папяняты:
Не папаў Хвядос у мошчы,
А застаўся экспанатам.

Як найлепшая агітка,
Пераконваў ён штогодна,
Што так піць не толькі брыдка,
Але нават вельмі шкодна.

Шпаркім тэмпам, скорым ходам
Прабягаюць год за годам,
За гадамі — пяцігодкі,
Як бурлівай рэчкі хвалі,
I даўно памерлі продкі,
Што з Хвядосам выпівалі.

А за продкамі — іх дзеці,
А за дзецьмі — ўнукі следам.
Шмат навін у белым свеце,
Што пра іх Хвядос не ведаў.

Рэвалюцыі сусветнай
Адгрымелі навальніцы,
Сцерлі класавыя мэты
I дзяржаўныя граніцы.

I плямён адсталых масы
Развівацца сталі бурна,—
Гатэнтоты, папуасы
Хутка выраслі культурна.

У спаборніцтве заўзятым
Не здаюцца ім бушмены...
Год дзве тысячы трыццаты
Тут старому йдзе на змену.

З ім і новыя падзеі,
З ім наперад поступ новы,
А Хвядос усё ў музеі
Нерухомы і бязмоўны.

Што яму людская слава!
Што яму і поступ шпаркі!..
Небарак не выпіў нават
За сто год ніводнай чаркі.

Нос жа той — як і раней:
Ні бялей, ні чырваней.

ПАКРАСУЙСЯ ТРОХІ, ХЛОПЕЦ

Новы спосаб лекаў выкрыў
Доктар-хімік Набгарата.
Дзіўным спосабам нязвыклым
Ён лячыў людзей багата,

Ад атрутных розных ядаў
Адратоўваў іх нямала,
I ні разу смерць прынаду
З яго рук не вырывала.

Хай на смерць бядак атручан.
Хай атрута страшнай сілы,—
Уліваў бальзам гаючы
У застылыя ён жылы.

Пройдзе дзве ці тры гадзіны —
I нябожчык цісне руку,
Успамінае лёс свой дзіўны,
Славіць доктара й навуку.

Як дачуўся пра Хвядоса
Слаўны доктар Набгарата,
Зацікавіўся ён лёсам
Незвычайным экспаната:

— Вось на гэтакай арэне
Выпрабоўваць сілу ведаў!
Каб не ўтраціць мне здарэння,
Безадкладна ў Мінск я еду.

Аглядзеў Хвядоса скрозь
Пільна доктар Набгарата,
Запісаў у кніжку штось,
Лоб памацаў, нос пакратаў.

Як жывы, адно не дыша...
Праўда, трошкі сёе-тое
Пачапалі ў яго мышы,
Але гэта ўсё пустое.

Распачаў тут доктар лекі:
Апарацік выняў нейкі,—
Трубак, шрубак там мільён,
А да іх яшчэ балон.

У Хвядосаў труп застылы
Ён бальзам уліў у жылы,
Слой шкляны сказаў падаць,
Стаў за хворым наглядаць:

Гукамер прыклаў да вуха,
Да грудзей прылёг, паслухаў,
Праяснілася чало:
Сэрца біцца пачало...

Так павольна... ціха-ціха...
Вось гучней, мацней, часцей:
Знаць па ўсім — праходзіць ліха,
Моц жыццёвая расце.

Вось пачаў Хвядос лячыцца,
Пачало з яго сачыцца;
Вось цурком бяжыць наўздзіў —
Цэлы слоік нацадзіў.

Дух стаіць цяжкі ў пакоі,
Дзіва ўсім тут — што такое?
Ў нос дае, ну акурат,
Як даўней дэнатурат.

Доктар мусіў растлумачыць:
Гэта ёсць спірытус віні;
Запаліў, і людзі бачаць:
Запалаў агеньчык сіні.

Невялікая ў ім прымесь —
Асядае муць на дно,
Ім распальваць добра прымус,
Ды ўжо іх няма даўно.

Доктар тут старой на змену
Літраў пяць уліў у вены
Штучнай свежанькай крыві,
Кажа хвораму: — Жыві!

Пакрасуйся крыху, хлопец,
У праменнях камунізму.
Соку тут пакуль што хопіць,
А цяпер паставім клізму,

Каб ачысціць шлунак трохі
Ад смяцця былой эпохі.

ЗАДРАМАЎ Я, МАБЫЦЬ, ТРОХУ

Вось і бруд даўнейшы выйшаў,
Вось Хвядос нармальна дыша,
Працірае нават вочы,
Вось сказаць ён нешта хоча:

— Задрамаў я, мабыць, троху...
Так яшчэ праспіш эпоху.
Не праспаць каб нам ўсё,
Вып'ем, хлопцы, кюрасо.

Ён абвёў пакой вачыма:
— Гэта што за чартаўшчына?

Зала... Белыя халаты...
Ці не ў сне мне ўсё звярзлося?
Ці мо гэта толькі сніцца,
Ці сапраўды тут бальніца?..
Я здароў, хачу дахаты —
На Падхлюпіскную восем.

Незнаёмую гаворку
Чую я. Што ж гэта, ўрэшце?
Дзе я? Ў Лондане? Ў Нью-Йорку?
У Шанхаі? Ў Бухарэсце?
Якім чынам сюды трапіў,
Не магу ніяк уцяміць.

Ці не даў мне хто па храпе
Ды адбіў да рэшты памяць?

Мо за п'янае бадзянне
Хто й загрэў па мызе кія...
Людзі! Людзі! Грамадзяне!
Хто ж вы будзеце такія?

Без адказу тут застацца
Давядзецца з вамі, мусіць,
У каго ж бы распытацца?
Можа ёсць хто з Беларусі?

Тут жанчына адказала:
— Ты ж у Мінску, не ў Нью-Йорку,
Толькі ведае хто мала
Тваю родную гаворку.

Бач, з эпохай нашай новай
Незнаёмы ты праз хворасць:
Ўсеагульнай земнай мовай
Людзі ў большасці гавораць.

А ранейшыя ўсе мовы
Шчэ жывуць як дыялекты.
Для цябе ўсё гэта нова,—
Праляжаў жа цэлы век ты.

Вось мы трохі пагаворым...
Лёс бы твой мог быць і горшы:
Ты ж сто год ляжаў тут хворы,
Ды не хворы, а памёршы.

А як ты навек уклаўся,
Спаў, не дрыгаў і нагамі,
Дык тым часам кроў лілася
Тут у класавым змаганні.

Як працоўныя Расіі
Паказалі пуцявіну,
Дык буржуяў папрасілі
Не з адной яшчэ краіны.

Усё болей год ад году
Капітал у змозе кленчыў.
Перш за ўсё краіны Ўсходу
Рух узнялі вызваленчы.

За кітайцамі індусы,
За індусамі нубійцы
Захацелі з-пад прымусу
Лёсу лепшага дабіцца.

Калі спаў ланцуг іржавы,
Што зямля была ім скута,
Дык «кялікія дзяржавы»
Падрабнелі вельмі хутка.

I працоўныя Еўропы
У сябе ўжо далі раду.
Скарыстаўшы ўсходні вопыт,
Захапілі ў рукі ўладу.

Найдаўжэй у «Новым свеце»
Капітал трымацца здолеў,
Ды прайшло ўжо з паўсталецця,
Як яго рашылі долю.

Сам ты бачыш, такім чынам,
Час мы тут не марнавалі;
Пакуль меў ты адпачынак,
Крыху штосьці збудавалі.

— Гладка ўсё — камар не ўкусіць;
Складна так у вас выходзіць,
Але цётка, мабыць, хлусіць,
Разам з хлопцамі падводзіць.

Я ж не еў даўно гароху,—
З вамі цяжка згаварыцца;
Праўда, спаў я, мабыць, троху,
Ды не век — хвілін мо трыццаць.

Тут мяне й завезлі дзесьці,
А куды — не ўзяў я тропу.
Ну, куды ж маглі завезці?
Мо ў гасцініцу «Еўропу»?

— Ну не буду намагацца,—
Тут табе не растлумачыш;
Як не верыш, то памацай —
Хутка сам ты ўсё пабачыш.

Вось удзвюх атакавалі,
Павялі Хвядоса к ванне,
Мылі, церлі, шаравалі
Плечы, грудзі, ўсё дазвання.

Не саромеліся з хворым,
Завіхаліся сястрычкі,
А Хвядосу трохі й сорам,
Бо, вядома, без прывычкі.

Растлумачыла сястрыца
Тут Хвядосу ягамосцю,
Што ў іх звычай — ганарыцца
Свайго цела прыгажосцю.

Ды яму не палягчэла,
Не разважыў гэты гумар:
«Добра ім з такім вось целам,—
Сам сабе Хвядос падумаў.—

Я ж не бачыў на вяку,
Каб такія рукі, плечы...
А Хвядосу-бедаку
Ганарыцца вельмі нечым».

ШТО НІ СТУПІШ, ДЫК I ЦУД

Праз гадзіну Федзя з ванны
Выйшаў чысты і прыбраны
У дзівосныя трусы —
Шаўкавістыя, ў абліпку.

Зачасаўшы валасы
I задраўшы нос, як піпку,
Выйшаў зараз ён на ганак
Прывітаць жыццё і ранак.

I Хвядоса тут здзівіла.
Сапраўды бо — што за ліха?
Дом — не дом, у парку віла,
А наўкола ціха-ціха.

Толькі збоку за прыгожай
За жывою агарожай
Смех часамі чуцен звонкі
Ды прыбой людской гамонкі.

У спакойнай сіні мая
Не бразджаць званкі трамвая,
Не чуваць аўтаматораў,
Грукатні ламавікоў,

Звонкіх цокання падкоў,
Матацыклы ім не ўтораць.
На праспект Хвядос як выйшаў —
Рот разявіў, сам не дыша:

«Гэта ж,— думае ён,— тут,
Што ні ступіш, дык і цуд!..»
Яшчэ й цуд які — уга!
Як ступіў, адна нага

У адзін бок шпарка едзе,
А ў другі другая недзе,—
Пакаціўся колесам.
Добра, што яшчэ не тварам —

Прывітаўся з тратуарам
Процілеглым полюсам.
Вось па гэтым першым цудзе
Падхапілі яго людзі,

Пераставілі убок,—
Ледзь адсопся галубок.
Глянуў ён, а перад носам
Дзве рухомыя палосы

Так бягуць нячутна, жвава:
Гэта — ўлева, тая — ўправа.
Ў кожнай з іх па тры струмені
З рознай шпаркасцю ў імкненні.

Па баках, як быццам бераг,—
I прысады, і кусты;
Ад прысадаў цень густы;
На панелі лаўкі ў шэраг,

Шмат людзей на лаўках едзе,
Той чытае, той гамоніць,
I ніяк не ўцяміць Федзя —
Як жа іх нячысцік гоніць?

А прыгожыя ж, наўздзіў!
Хто такіх і напладзіў?
Стан той стройны ды крамяны,
Твар прыветны ды румяны,

Тыя формы рук і ног
Быццам вытачыў станок,
Проста твор мастацкі нейкі,
Супраць іх куды там грэкі!

А як глянуў на свой стан,
Сам сабе нялюбы стаў:
Зложан так, без жаднай меркі,
Дзе ні глянь, дык скрозь загана:

Ногі тыя, быццам жэрдкі,
Рукі, як у павіяна,
Рэбры тыя, быццам лёсткі,
Прадзіраюць скуру косткі,

Сам гарбаты, нос кірпаты...
Дзёру даў бы ён дахаты,
Ды нямя дзе толькі дзецца,
А вакол — не наглядзецца.

Далей, там, за тратуарам,
Бы ў разводдзе дзве ракі,
Два канвееры з таварам
Мкнуцца ў розныя бакі.

Ў карагодзе нейкім дзіўным
Ланцугом бесперарыўным
Прэ тавар на поўны ход,
Быццам крыгі ў ледаход.

Між канвеераў дарога,
Шліфаваная да бляску,
Па дарозе ж гэтак многа
За каляскаю каляска.

Як відаць — аўтамашыны,
Але што ж іх прэ так скора?
Шалясцяць-шапочуць шыны,
Не чуваць зусім матораў,

Не бразджыць нідзе жалеззе,
Дым бензіну ў нос не лезе.
...........................

Хоць дрыжалі трохі лыткі,
Хоць і сорамна без світкі,
Хоць і боязна Хвядосу,—
З нерухомай стаў ён пліткі
На рухомую палосу.

Побач з ім стаіць канапа.
Сеў, пусціўся ў падарожжа.
Разглядаць стаў паабапал —
Дзіўна так і так прыгожа.

Вось дзе вынік вольнай працы,
За якую... піў ён колісь:
Што ні дом, то ўсё палацы,
I не сніў такіх ніколі:

Формы розныя і стылі,
Быццам мары і імкненні,
У каменні тым застылі.
Ці жыве само каменне?

Пазнаваў Хвядос на вока
Сярод новых стыль калішні,
Але грэцкі ці барока,
Разбіраўся ён не лішне.

Ды прызнацца трэба шчыра,
Ён сто год назад і ў школе
Побач з готыкай ампіра
Не адрозніваў ніколі.

Шмат цудоўных кампазіцый
Ля палацаў з дрэў і кветак.
I Хвядос не наглядзіцца —
Незвычайна, дзіўна гэтак!

Вось нібы паўночны востраў,
Ён укрыт ледавікамі.
Лёд на ім у грудах вострых
Нагрувазджаны вякамі.

Там бразільскі лес, ліяны,
Тут дыван зялёны прэрый.
Іх ад сiнi акіяна
Аддзяляюць Кардыльеры;

Вось граніт прабуе сілу
Белапеннай Ніягары,
Вось за сіняй стужкай Нілу
Мора жоўтае Сахары.

Арашаюць дрэвы й кветкі
Незлічоныя фантаны.
Між палацаў авіеткі
У ляту бесперастанным.

Адзіночкі аўтаптахі
Без магчымасці аварый
Апускаюцца на дахі,
Узвіваюцца пад хмары.

I дзівіўся з кожнай з'явы
Наш Хвядос аж можа лішку,
А пакуль ён рот разявіў,
Мы тут зробіы перадышку.

ПРАЯЗДЖАЕ ЁН «СПАКОЙНА»

Вось плыве Хвядос, плыве,
А куды — не ў галаве:
Ў сузіранні патануў
Свежай рані, летуноў.
Вось узняўся рой лятучы.
Неўзабаве хтось гукае.
Не пазнаць, што голас штучны —
Прыгажосць у ім такая.
Пра Хвядоса тут гаворка,
Ён і сам мог дагадацца:
Да яго народ навокал
Стаў уважна прыглядацца.
А па радыё тым часам
На кароткай моўнай хвалі
Навіну сусветным масам
Пра яго перадавалі:
«...Медыцыны дасягненні!
Зноў над смерцю перамога!
Шчыра мы вітаем геній
I нябожчыка жывога!
Сёння ў Мінску а дзевятай
Той Хвядос заспіртаваны
Неўміручым Набгаратай
Для жыцця адратаваны.
I цяпер жывы пакойнік
Выйшаў нават на прагулку,—
Праязджае ён спакойна
Па Сатурнаўскім завулку.
Грамадзяне шчасце мелі
На Хвядоса любавацца
На дванаццатай панелі,
На дзялянцы трыста дваццаць...»

Праз хвіліны дзве ці тры
Чуе Федзя сам не свой
Крылляў шум над галавой:
«Хай ты,— думае, — згары,—
Тут яшчэ які птах-дзядзя
Проста мне на карак сядзе
Ці, як некалі гракі,
Нумар выкіне такі».
Толькі-толькі ён нагнуўся,
Белы птах над ім мігнуўся
I спусціўся твар у твар
Побач з ім на тратуар
Ды з усмешкаю вясёлай
Вабіць чорнымі вачамі.
Забабонныя анёлы
Побач з ёй былі б сычамі —
Выглядала гэтак міла
Ў беласнежным штучным пер'і.
Хутка крыллі адшпіліла,
Непатрэбныя цяпер ёй,
I пусціла праз хвіліну
Апарацік фона-кіна,
Каб Хвядоса рухі й гукі
Занатоўваць для навукі.
Над Хвядосам той парой
Птахаў гэткіх цэлы рой.
Той на дол на момант стане,
Той узнімецца ў паветра,
Да Хвядоса з прывітаннем
Падлятаюць на паўметра,—
Белай, шумнай чарадою.
Так кружыцца маюць звычай
Часта чайкі над вадою
Над прынаднаю здабычай.
А Хвядосу недзе дзецца
Перад тым крылатым зборам,
Каб прымеў, то збег бы, здэцца,—
Непрыемна нек і сорам,
Калі круцяцца над каркам.
Вось ён злез і крочыць паркам
Па дарожцы між прысад,
Не ўглядаецца назад.
Шпарка крочыць, хоць не снедаў,
А за ім дзяўчына следам.

ВЫ Ж МНЕ НАВАТ МО Й РАДНЯ

Вось між шолаху вяршын
Чуцен роўны шум машын.
За прысадамі — будынак.
На пляцы перад франтонам
Разляглося з сотня свінак —
Што ні дзёдзя, дык і тона.
Бачыць гэтакіх свіней
Федзю нашаму ніколі
Не здаралася раней,
Як ён пасвіў іх у полі.
Той вунь містэр іоркшыр
Ці яго мадам свіння,
Як удоўж, дык так і ўшыр —
Проста з добрага каня.
Зацікаўлен дужа Федзя,
Да відовішча ён ласы,
Каб папесціць ды разгледзець,
Пералез цераз балясы.
З ласкай цёплай ён да дзёдкі,
Як да роднай, здэцца, цёткі:
— Не зважайце, што свіння,
Вы ж мне нават мо й радня:
Я ж калісьці з вашым продкам
(Белы быў, з лычом кароткім),
Малады як быў і дужы,
У адной купаўся лужы.
Бруднай шмат было вады,
Ды я п'яны быў тады,
А цяпер вось і цвярозы
(На вачах Хвядоса слёзы)
Вельмі рад, што вас сустрэў я.
Стаў ён чухаць падчарэўе,
А яна — «без задніх ног» —
Так пяшчотна: рох ды рох.
Не заўважыў нават Федзя
Праз свіную гэту ласку,
Што з «раднёю» разам едзе
Свінабойні проста ў пастку.
Вось сталёвая рука
Згрэбла спрытна вепрука,
Аглушыла кухталём,—
Скура коціцца кулём.
Развітальны віск пачуўся —
Аж тады Хвядос прачнуўся,
Завішчаў ад жаху так,
Як у плоце падсвінак;
Перапуджаны без меры
Шмаргануў якіясь дзверы.

ЧАЛАВЕК СТО ГОД НЕ СНЕДАЎ

Як, стуліўшыся ў куток,
Ён асвойтаўся чуток,—
Аж пад ложачкай зассала:
Колькі тут вянгліны, сала!..
Паляндвіцы, кумпякі!
Смачны дух ад іх такі.
Самі робяцца кілбасы,
Самі валяцца на пасы,
Самі едуць да варот,
Чуць не лезуць
самі ў рот.
I кіруюць рухам цэлым
Чалавек мо з пяць у белым,
На пляцоўках угары
Націскаюць вагары.
У варотах змена плыні,
Федзю зноў — не надзівіцца:
Самі лезуць тут у скрыні
I кілбасы й паляндвіцы,
Хітрым шэрагам прылад
Самі рухаюцца ў склад,
Так імчаць, аж вецер дзьме.
Ды Хвядосу не на ўме
Ні канвееры, ні вышкі,
Калі граюць марша кішкі —
Чалавек сто год не снедаў.
Смачнай ежы шмат навокал
Так прывабна песціць вока,
Пажывіцца ж як — не ведаў.
«Каб было куды пакласці,—
Сам сабе падумаў Федзя,—
То не грэх было б і ўкрасці,
Ды схаваць, хоць трэсні, недзе».
Сам пры гэтым аглянуўся,
Над канвеерам нагнуўся
Ды цішком паўкілбасы
Палажыў сабе ў трусы
I, як выслізнуў за дзверы,
Свайму шчасцю сам не верыў,
А дзяўчына там была,
Цікавала ўсё з-за сала,
Апаратам зазняла
I ў блакноцік запісала.
Задзівіла яе троху,
Што ў мінулую эпоху
Мелі звычай людзі ежу
Запіхаць сабе ў адзежу.

Федзя мерыўся ўжо есці —
Так нязручна ежу несці;
Глянуў ён цераз плячо,
Зноў тут гэтае дзяўчо:
«Яшчэ,— думае,— халера,
Клікне міліцыянера»,
I збянтэжаны Хвядос
Далей снеданне панёс
У трусах, аж да панелі,
Хоць не еўшы ногі млелі.

Гэтым часам людзі скоса
Паглядаюць на Хвядоса.
Вось да нашага «калекі»
Падышоў вучоны нейкі,
Антраполаг, мо, ці доктар,
Зацікавіўся, паторкаў.
Вось за ім яшчэ другія
Падыходзяць да Хвядоса.
Тут паперы ўжо благія —
Небарак наш толькі носам
Безупынна хліп ды хліп:
«Вось дзе,— думае,— я ўліп!
Што-та будзе?.. Што-та будзе?..
У турму яшчэ пасадзяць...
Моцна зганьбяць ды асудзяць
Як грамадскае пазаддзе.
Тут няма куды дзявацца —
Трэ ў пакражы прызнавацца
Без крутні і без маны».

Калі доказы віны
Выняў ён без лішніх слоў,
Хто з Хвядосам толькі ехаў,
Ад нястрыманага смеху
Пакаціліся далоў.
Быццам чэрці казыталі,
Да паўсмерці рагаталі,
Аж да слёз, да хрыпаты,
Падарвалі жываты.
А ў Хлядоса дык ад жалю
Нават губы задрыжалі:
Сорам вельмі, горка ўдвойчы —
Аж слязой набеглі вочы.
Смеючыся, людзі бачаць:
Штось Хвядос пачаў тлумачыць
Ды паказвае на рот.
Дагадаліся нарэшце:
Гэта ж ён так хоча есці.
Супакоіўся народ,
За свой смех аж ім нялоўка,
Паказалі, дзе сталоўка.

ЕЖА ВАЛІЦЦА, ЯК 3 НЕБА

Да сталоўкі Федзя крочыць,
А сумненні яго точаць,
А чарвяк яго грызе:
«Пастаіш тут у чарзе.
Прапаўзеш чаргу жывую,
Дай ім кніжку паявую;
Калі й выдадуць табе,
Чым заплаціш за абед?
Ані грошай, ані кніжкі,
А ўсё граюць марша кішкі...
Хіба мо каб пастараўся,
Накармілі б напавер...»

Неаглядная тэраса,
А над ёй яшчэ паверх,
Навакол тае тэрасы
Карунковыя балясы.
Каляровыя кілімы
Разаслаліся за імі,
Іх убор у поўным цвеце,
Іх узор мітусіць вецер.
На тэрасе ў гэтай раме
Крэслы доўгімі шарамі.
Апроч іх...
Але што гэта?
Ні народу таго валу,
А ні касы, ні буфета,
Ні сталоў, ні персаналу.
Ціха, чыста ўсё прыбрана,—
Знаць, абедаць яшчэ рана.
Вось Хвядос на крэсла сеў,
Разглядае пакрысе.
Як прывыкла вока трошкі,
Бачыць ён — ля крэслаў дошкі.
На тых дошках кнопкі, кнопкі,
А пад імі літар кропкі.
Што на дошках так прыгожа
Пазалотай ціснена,
Разабраць Хвядос не можа —
Не пры ім напісана.
Ён сядзіць і думку песціць —
Як ўсё ж бы тут пад'есці?
А пакуль ён марыў гэтак
З прыкрай млявасцю у целе,
Штук пятнаццаць авіетак
Да сталоўкі падляцелі.
З іх юнацкі смех пачуўся,
Галасоў вясёлых гама.
Рад Хвядос наш: «Павучуся,
Пагляджу, як будуць шамаць.
Сам сабою тут, хоць трэсні,
Не дастанеш нават крошкі».
Увайшлі, занялі крэслы,
Нахіляюцца да дошкі.
I за столікам тут столік
Апускацца сталі з столі,
На сталах на гэтых страва
Дражніць нос прынадным пахам.
«Ах, дык вось у чым тут справа!
Ну, цянер мы — адным махам.
Ежа валіцца, як з неба,
А я ўсё сяджу ды кісну.
Нават грошай тут не трэба,—
Зараз кнопку вось націсну.
Ды якую ж толькі выбраць,
Каб таран не трапіў часам?
Добра будзе, калі з рыбай,
Яшчэ лепей, калі з мясам,
Хоць не ганьба й тарану...
Вось я гэту таркану!»

Цісне Федзя кнопку пальцам:
«Ох, каб, здэцца, гуска з шмальцам!»
Зараз (на табе) і стол
Ля Хвядоса стаў на дол,
I пасуда па стале,
Толькі... ежы нестае,
А ў пасудзіне відно,
Мусіць, нейкае віно:
Такі колер ружаваты,
Такі кубак дужаваты,
Можа нават з паўзбана —
Не шкадуюць тут віна.
Як паднёс Хвядос да губак,
Плюнуў зноў назад у кубак,—
Ну які ж бо дурань стане
Пiць ваду для паласкання,
Хоць пахучая такая?..
Зноў ён кнопку націскае:
Гэта нейкая ўжо страва —
Не то мяса, не то рыба.
«Ну, а з чаркай як жа справа?..
Падражнілі толькі хіба?
Ператоркаю ўсе кнопкі,
А не выйду я без стопкі
Там якой бы гаркаты хоць».
I пачаў ён кнопкі тыкаць
Пальцам, локцем, кулаком.
Стала ежа тут валіцца,
Сталі стравы тут хваліцца
Маслам, мёдам, малаком.
Але вось на сёмай кнопцьі
Прыкрасць зноў чакала хлопца:
Раптам зверху дзве рукі —
Моталёвыя крукі
Стол схапілі ды панеслі,
А Хвядос ні з чым на крэсле.
«Эх, дарэмна ежай грэбаў!
Толькі сам сябе караю,
Націскаць спачатку трэба.
Вось пачну з другога краю».

Тройчы кнопкі як парнуў,
Дык і стол назад вярнуў —
Кубак пеннага віна,
Птушка, мёд, садавіна.
Ля пітва і каля ежы
Ўзяўся Федзя як належыць,
Не прасілі яго ласкі —
Еў і піў, аж чуб намок.
А пасля такой папаскі
Любата пусціць дымок
(Каб сюды старыя порткі,
Там было чуток махоркі).

СПЯЦЬ ДАЎНО Ў ЗЯМЛІ СЫРОЙ ЛЮДЗІ З ПСІХІКАЙ СТАРОЙ

Ногі йсці не маюць сілы,
Галава — ў бакі на карку:
— Эй!.. Таварыш!.. Слухай, мілы!
Будзь хлапцом, дазволь цыгарку!
Што? Шкадуеш? Эх ты с-сукін!..
Не даеш... мы самі... купім.
Дзе ўзялася зноў дзяўчына:
— Вось хачу я запытацца...
Што, скажы мне, за прычына:
Раптам ты пачаў хістацца,
Глупства ўсякае гаворыш,
А здаецца, і не хворы ж?
— А!.. бабец... загаварыла...
Як цябе?.. Макрына? Клава?
Выпіў я... свіное рыла...
I бужу... I маю права.
— Ты віна піў, праўда, ўволю,
— Ды віно ж без алкаголю!..
— Быць не можа!.. Цётка, маніш.
— Але ўрэшце... сапраўды!
— Хмелю, здэцца, анізвання ж,
— Галава ў бакі не водзіць,
Вось і ногі роўна ходзяць —
П'яны, значыць, ад вады?!
Выбачайце за абразу,
Не было ж мне так ні разу.
Гэта, значыць, па прывычцы,
Так сказаць, рэфлекс умоўны:
Я ж кульнуў тры кубкі поўных —
Як тут, думаю, не ўпіцца?
— Я не крыўджуся, дарма,—
У адказ яму дзяўчына,—
Бо цікаўлюся й сама
Кожным гэтакім учынкам.
Выўчыць маю я на мэце
П'яніц прошлага сталецця,
Іх паводзіны і густы.
Пра людзей такога складу
Кніжак я чытала многа,
А цяпер вось вельмі рада
Бачыць п'яніцу жывога,
I тым больш, што беларус ты.
Беларуска й я таксама,
I завуць мяне Мальгрэта.
Прадзед мой,
казала мама,
Часта нюхаў зелле гэта,
Хоць не так, як ты, вядома.
Ну дык вось і будзь як дома,
Не саромейся ні крышкі,
Толькі выбач на кілішкі,
Бо нідзе не знойдзеш тут ты
Гэтакай сабе атруты.
На цыгаркі, каб прыйшлося,
Зноў жа прыйдзецца прабачыць.
А цяпер скажы, Хвядосе,
Што б ты ў нас хацеў пабачыць?
— Столькі знойдзецца жаданняў,
Што й здаволіць не бяруся.
Добра б глянуць, як сяляне
Ў нас жывуць на Беларусі,
Пабываць і каля нас там,
Каля роднай, значыць, вёскі —
Ці ліпіць яшчэ калгас там,
Ці распаўся на палоскі;
Мо стаіць яшчэ там хата
Ці мая, ці хоць бы й жонкі;
Можа праўнук майго свата
Ці не цісне самагонкі;
Ці ўрадзіла ў яго збожжа,
Ці мо голыя засекі;
Ці не дасць ён трохі можа
На цыгаркі самасейкі.
Завітаць хацеў бы ў госці
I да вашых пралетараў —
Я ж таксама ў маладосці
Пра камуну часта марыў.
Камунізму вось ці многа,
Ці ўсё ёсць яшчэ ваганні;
Ці не трэба дапамога
Ім у класавым змаганні,—
Дык і я магу пад кіпець
Там якога Чэмберлена.
Перад гэтым толькі выпіць
Дзеля смеласці нядрэнна.
Гэта, скажуць мо, драбніца,
Ды не піўшы як жа біцца?
— Так, нішто з цябе ваяка —
Выдраць лысаму валоссе,
Ды, шкада, вайны ніякай
Для цябе не засталося.
Паміж кім яна й магла быць,
Ты вось толькі раскумекай?
Сам спазніўся троху, мабыць,
Так прыблізна на паўвека,
I калі б працёр ты вочы,
Дык не блытаўся б дарма:
Ні буржуяў, ні рабочых,
Ні дзяржаў даўно няма,
А ні розніцы старое
Паміж горадам і вёскай;
Зніклі бойкі, знікла зброя,
I міліцыя, і войска —
Іх не стрэнеш болей зноў ты.
I дрэдноўты й звышдрэдноўты,
Кулямёты і гарматы,
Агнямёты і гранаты,
Штых, наган і стрэльба з шашкай,
Горы рознай броні цяжкай —
Тон мільярды лепшай сталі
Для машын мы скарысталі.
— Пачакайце... Стойце... Годзе...
Нешта цямлю я пагана...
Ну, а як жа Бэндэ ходзіць?
I няўжо ён без нагана?
Глупства, мабыць, я змарозіў,
Но па той пайшоў дарозе —
Па даўнейшай цаліне;
Пра той факт забыўся просты,
Што ўжо мне сто дваццаць шосты,
Што сябры даўно ў труне.
Ну, без войска мо й нядрэнна
(Я пра нашу зноў гаворку),
А міліцыю — дарэмна,
Без яе не выпадае:
А як брудна ў панадворку,
Хто вас штрафам абкладае?
Каго клікнуць, як дзе ў садзе
Вам у лбе праломяць дзірку?..
Яно й так другога дзядзю
Часам варта ўзяць за шкірку.
— Наварочаў страхаў груды,
Толькі страхі ўсё старыя:
Выратоўвае ад бруду
Нас усіх санітарыя.
Тут здароўе — мера й вера.
У грамадстве нашым новым
I без міліцыянера
Кожны згодзен быць здаровым.
Бачыў ты хоць дзе няўклюду
За ўвесь час тут? Ну ды во як:
Ні аматараў да бруду,
Ні ахвотнікаў да боек —
Спяць даўно ў зямлі сырой
Людзі з псіхікай старой.
Звычак тых маглі б трымацца
Толькі вырадкі ў народзе,
Ды здаровае грамадства
Гэтых вырадкаў не родзіць.
I «угробіць» — рэч старая.
Больш ніколі й не кажы так:
Гэта ўражанне стварае,
Як агідны перажытак
Тых часоў яшчэ агідных,
Калі жонку муж валтузіў,
Калі грызліся па тыдню
За няўшыты ўпору гузік;
Ненавідзелі да скону
I жылі да смерці разам,
Моцна быў так «шлюб законны»
Лахманом супольным звязан.
Над жанчынаю дашчэнту
Рэшткі ўсе апекі сцёрты.
— Хто ж вам плаціць аліменты?
— Ці ўсё робіце аборты?
— Ад тваіх, Хвядос, пытанняў
Стогадовай вее цвіллю,
Быццам шлюць мне прывітанне
Твае жонкі з замагілля,
Што калісьці моцна гэтак
Да сябе ты іх прыгортаў,
Што плаціў ты ім на дзетак,
Што памерлі ад абортаў.
Але досыць, сам пабачыш,
Бо ўсяго не растлумачыш.
Ты б хацеў у падарожжа —
Мы нядаўна гаварылі...
З пасажырскім гэта можна,
Ды зручней на аўтакрыллі:
Што захочаш, тут паглядзіш,
Дзе захочаш, там і сядзеш,
Зноў узнімешся ўгару там,
I не прыйдзецца лічыцца
З устаноўленым маршрутам,
Толькі трэ лятаць наўчыцца.
Зараз зоймемся мы гэтым,
Можа й подзе ў нас на лад,
А цяплей каб быць адзетым,
Накіруемся на склад.

МАГАЗІН — МІНШВЕЯЎ ДВАЦЦАЦЬ

Магазін — Міншвеяў дваццаць,
Прадаўцоў зусім няма там:
Хто прыходзіць адзявацца,
Мае справу з аўтаматам.
На пляцок абы-хто стаў,
Аўтамат абніме стан,
Як прыяцеля, сустрэне,
Без капрызаў, без скандалаў
Зніме мерку дасканала —
Падбярэ табе адзенне.
З магазіна што забрата,
Ўсё падлічыць рэгістратар.
Ён, вядома, не калежскі,
Ён без гузікаў, без цэшкі,—
Яму чына нестае,
I мундзіра ён не носіць,
Ён і хабару не просіць,
I паперы не псуе,
Да прагулаў непрывычны —
Апарат ён электрычны.

Калі ў склад Хвядос з'явіўся,
Аўтамат аж задзівіўся
Ды спыніўся ў задуменні:
Стан то стан, але пытанне,
Што да стану тут прыстане?
Дзе ж узяць яму адзенне?
Колькі ен людзей ні мераў,
Не было такіх размераў.
Падабраць тут цяжкавата.
З дапамогаю Мальгрэты
Быў Хвядос усё ж адзеты.
Праўда, трохі мешкавата,
Ды няма што выдумляць —
Прачакаўся лётны пляц.

ТУТ ГЕРОЮ ПРЫВІТАННЕ З ПЕРШАЙ СПРОБАЮ ЛЯТАННЯ

Неўзабаве Федзя ўбачыў
Велізарны пляц дзіцячы.
Апараты, авіеткі,
Аўтакрыллі на пляцы.
Ля машын натоўпам дзеткі —
I дзяўчаткі, і хлапцы.
За чародкаю чародкі,
Быццам восенню шпакі,—
I не снілі іх і продкі
Цацак-забавак такіх.
Тыя ў конікі гулялі,
Асядлаўшы верхам палку,
Смела гэтыя з рулямі
У надхмар'е мкнуцца змалку.
Вось вучобаю заняты
Юных птахаў эскадрыллі,
Быццам тыя птушаняты,
Распраўляюць свае крыллі.
На той бок узорных кратаў
(Цёмнай бронзы з серабром)
Сотні лётных апаратаў
Прытуліў аэрадром,
Разнастайнасцю багатых:
Пасажырскія гіганты,
Цякжавозы грузавыя,
Даўгалёты прызавыя,
Быстралётныя спартсменкі...
I лупіў бы доўга зрэнкі
Наш Хвядос на ўсё на гэта,
Каб не крыкнула Мальгрэта.
Тут герою прывітанне
З першай спробаю лятання!
Падабралі, прышпілілі
Да Хвядоса аўтакрыллі
I яшчэ на кожны бок
Адмысловы паплавок,
Каб лягчэйшым было цела,
Каб не падала, ляцела.
Вось маторык завялі.
Тыя крыллі мах за махам
Ды зрабілі Федзю птахам —
Аддзяліўся ад зямлі,
Ногі служаць за рулі.
Пад апекаю Мальгрэты
Залунаў ён у паветры
Так, як бусел той, але —
Што вышэй, то ўсё бялей.
Не было так з ім ніколі —
Нават нос змяніў свой колер,
Праз дзесятак некі метраў
Стаў прасіцца птах з паветра.
Толькі ўспеў Хвядос прыбегчы,
Хочуць зноў яго запрэгчы.
Ён і сам ужо не рад,
Але каб не здацца трусам,
Быць адважным беларусам,
Храбра лезе ў апарат.
Зноў маторык задрыжаў,
Зноў паўзе па целе жах,
Зубы ляскаюць, і птаху
Дрэнна стала зноў ад страху.
Здагадалася Мальгрэта,
У вачах усмешкі іскры:
— Не да густу табе гэта?
Ну, тады на пасажырскім.
Ты лятаць — смяльчак адпеты,
Ды шкада, што смеласць тая,
Яшчэ ўзняцца не паспеў ты,
А яна ўжо й вылятае.
Ну нічога, мы нагонім,
Паляцім яшчэ сягоння.

СПАКАЙНЕЙ БЫЛО Б НА КОНЦЫ

Як з узрушаным нутром
Трапіў на аэрадром
Ды наўкола Федзя глянуў,—
Анідзе аэрапланаў,
Толькі проста на зямлі
Караблі — не караблі.
Той вунь мае выгляд лодкі,
Што даўней калісьці продкі,
Як на моры вялі бой,
Пад вадою прэлі ў ёй.
Ды за лодку ён шырэй,
Шмат акон у ім, дзвярэй,
Дах пакаты